कृष्ण
आज कृष्ण जयंती, नाही परंपरेनुसार आज श्रीकृष्ण जयंती पण श्रीकृष्णांपेक्षा कृष्ण जवळचा वाटतो, श्री जोडला की मग ते मोठे होतात व अनायासेच आपल्यातून, माणसातून जाऊन देवत्त्वाकडे झुकतात. झुकतात कसले देवच होतात. कृष्ण म्हटले म्हणजे कसे सखा वाटतो. ही आणखी एक अडचण आहे बरे का. कृष्ण म्हटले की त्याला ललितकडे ओढण्याचा आपल्याकडील लेखकरावांचा प्रयत्न असतो. त्यात राधा येते, मग रासक्रीडा येते, प्रेम येते, आठवणी येतात, भावना येतात आणि त्याला ललितमध्ये कैद करून त्याची मजाच घालवली जाते. मला वाटते मला मांडायचाय तो वेगळा कृष्ण आहे.
कृष्ण हे भगवान विष्णुंच्या नामांपैकी एक नाम. त्याला भगवान विष्णुंचा आठवा अवतारही मानतात. कृष्णाचा ‘देवकीपुत्र कृष्ण’ असा उल्लेख छांदोग्य उपनिषदात (३.७.६) आला आहे. कृष्ण हे नाव ‘विष्णू सहस्रनामात’ ५७ व्या तर ‘केशव’नामात २४ व्या क्रमांकावर येते. कृष्ण हा द्वापारयुगाच्या अखेरीस म्हणजे द्वापारयुग आणि कलियुग यांच्या संधिकालात इ.स.पू. तीन हजार वर्षांच्या आसपासचा. कृष्ण हे ऋग्वेदाच्या आठव्या मंडलातील ७४ व्या सुक्ताचा कर्ता असलेल्या एका ऋषींचे नावही होते. त्यानुसार इतिहासकाळात अनेक कृष्ण झाले असावेत असा कयास आहे. कृष्णाची मातामातामह मारिषा व सावत्र आई रोहिणी या नागकुळातील होत्या. यादवकुळात वसुदेव-देवकी यांच्या पोटी जन्मलेल्या कृष्णाचे गुरू उज्जैनचे सांदीपनी ऋषी होते. शंखासूराच्या मृत्युनंतर त्याच्या शवाजवळील शंख कृष्णाने सांदीपनींना दिला, त्यांनी त्याचे नाव ‘पांचजन्य’ ठेवून तो कृष्णाला परत केला. तसेच सोबत ‘अतितंजय’ नावाचे धनुष्य दिले. त्याच्या खडगाचे नाव नंदक व गदेचे नाव कौमौदकी होते. याशिवाय कृष्णाकडे सुदर्शन चक्र होते. हे चक्र भगवान विष्णुंनी उत्तराखंडमधील गढवाल जिल्ह्यातील श्रीनगर गावात असलेल्या कमलेश्वर शिवमंदिरात तपश्चर्या करून मिळवले होते. तेच पुढे कृष्णावतारात धारण केले व वापरले. कृष्णाकडे मुरलीही होती. पहिली मुरली पालकपिता नंद यांनी (राधेने नव्हे) दिली होती. कृष्णाची ‘नारायणी’ सेना ही अतिविध्वंसक व कलारिपट्टू युद्धात निपुण होती म्हणूनच दुर्योधनाने कृष्णाची निवड न करता नारायणी सेनेची निवड केली होती. कलारिपट्टू पुढे बोधिधर्मन व कालांतराने मार्शल आर्ट म्हणून प्रगत झाली असल्याचे दाखले मिळतात.
कृष्णाला पारिजातकाचे फूल, राधेने दिलेली वैजयंतीमाला (तुळशीची माळ) अत्यंत आवडीची. कृष्णाकडे चार पांढरेशुभ्र घोडे होते. त्यांच्या वैशिष्ट्यानुसार शैव्य, सुग्रीव, बलाहक आणि मेघपुष्प अशी त्यांची नावे ठेवण्यात आली होती. कृष्णाला उत्तम सारथ्यकला अवगत होती. त्याच्या रथाचे नाव ‘जैत्र’ व सारथ्याचे नाव ‘दारूक’ होते. पुढे महाभारत युद्धात कृष्ण अर्जुनाचा सारथी बनला. कृष्ण अत्यंत कुशल धनुर्धर होता याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे मद्र देशाची राजकुमारी लक्ष्मणा (कृष्णाचा मुलगा सांब याच्या पत्नीचे नाव देखील लक्ष्मणाच होते, ती दुर्योधन व भानुमती यांची कन्या होती. येथे गल्लत होऊ शकते म्हणून संदर्भ दिला.) हिला वरण्यासाठी अर्जुन, कर्ण व कृष्ण हे तिघे स्वयंवरात होते परंतु माशाचा वेध एकट्या कृष्णालाच घेता आला. कृष्णाच्या त्वचेचा रंग मेघश्यामल होता आणि त्याच्या अंगप्रत्यंगातून एक विशिष्ट सुगंध नेहमी दरवळत असे, त्याची कोमल त्वचा युद्धात अत्यंत वज्रमय होत असे हिच बाब कर्ण व द्रौपदीच्या बाबतीतही होती. आसाममध्ये बाणासूरासोबत झालेल्या युद्धात भगवान शिव कृष्णाच्या विरोधात उभे ठाकले असता त्यांनी महेश्वर ज्वर अस्त्राचा प्रयोग केला तेव्हा त्याविरोधात वैष्णव ज्वर अस्त्र योजून कृष्णाने जगातले पहिले जिवाणू युद्ध केले असल्याचे उल्लेख शास्त्रात सापडतात.
‘महाभारत’, ‘विष्णुपुराण’, ‘भागवतपुराण’ किंवा ‘हरिवंशपुराण’ यामध्ये राधेचा साधा उल्लेखही नाही. ‘ब्रह्मवैवर्तपुराण’ या ग्रंथात राधा ही कृष्णाची परमप्रिया असल्याचा उल्लेख आहे. राधा ही कृष्णाची प्रेयसी किंवा भक्त होती. राधा व कृष्ण हे मूळचे सांख्यशास्त्रातील प्रकृती व पुरुष होत, असे काहींचे मत आहे. ‘राधा हे कृष्णाचेच स्त्रीरूप आहे व कृष्णच राधेचे पुरुषरूप आहे', असेही म्हटले जाते. कृष्ण अगदी लहान असताना ज्या गोपिकांबरोबर खेळत असे त्यांपैकी एक राधा होती. राधेचे कृष्णावर मनापासून प्रेम होते. ब्रह्मवैवर्तपुराण आणि गर्ग संहितेमध्ये, कृष्णाने वृंदावनाजवळील भांडीरवन जंगलात भगवान ब्रह्माच्या उपस्थितीत गुप्तपणे राधाशी लग्न केले होते, असा उल्लेखही आला आहे.
कृष्णचरित्रानुसार कृष्णाचे मृत्युसमयी वय एकशेआठ वर्षे होते. महाभारतात कृष्णाच्या मृत्यूचे वर्णन आहे. त्यात ग्रहणांचे खगोलीय निरीक्षण आहे. त्यानुसार कृष्णाचा मृत्यू इ.स.पू. ५५२५ या वर्षी झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. महाभारत काळात जो कृष्ण यादवांचा नेता आणि पांडवांचा हितकर्ता अशा मानवी रूपगुणांत दिसला, तोच पुढे मानवांचा उपास्यदेव बनला. कृष्ण हा यादवांच्या सात्वत कुळात जन्मला होता, त्यांनीच त्याला उपास्य दैवत मानले.
कृष्णाच्या मृत्युची कथा दारूण आहे. जाम्बुवती व कृष्णाचा मुलगा सांब अत्यंत रूपवान परंतु अपरिपक्व. त्याने वसिष्ठ, विश्वामित्रादी ऋषी व नारदमुनी द्वारकेला आले असताना त्याने स्त्रीवेश धारण करून ‘आपण गर्भवती आहोत, काय होईल’ असे विचारले असता हे थोतांड सर्व ऋषींच्या लक्षात आले त्यांनी ‘तुला मुसळ होईल व ते समस्त यदूवंशाचा नाश करील’ असे सांगितले. अर्थात सांबाच्या पोटातून मुसळ वगैरे येणे ही फॅण्टसी होऊ शकेल परंतु मूळ असे आहे की सांबाने एका अतिविशाल अशा मुसळाची निर्मिती केली. ते राजा उग्रसेनाला कळताच त्याने या लोखंडी मुसळाचे चूर्ण बनवून प्रभास नदीच्या तिरावर फेकून दिले. (यादव कुळातील तरूणांच्या भोगी व विलासी वृत्तीला कंटाळून कृष्णाने त्यांना प्रभास नदीच्या काठावर तीर्थयात्रा करण्याचे सुचवले होते परंतु तेथे मद्यधुंद होऊन त्यांनी एकमेकांमध्ये युद्ध केले. तेच यादवी युद्ध, त्यात सर्वजण मृत्यु पावले.) यातील लोखंडाचा काही भाग माशाने गिळला व पुढे हा मासा एका व्याधाच्या हाती लागला. त्याने त्या लोखंडाच्या तुकड्यापासून बाण बनवला व तोच पुढे कृष्णाच्या अंगठ्याला मृगाचे मुख समजून मारला त्यात कृष्णाचा अंत झाला, अशी कथा ऐकवण्यात येते. कृष्ण मानव होता, असेलही तो अतिमानव परंतु तो माणसासारखे जगला व त्याच्यासारखाचा मृत्यु पावला. कृष्णार्पणमस्तू.
-प्रशांत भरवीरकर
